Dwudziesty wiek przyniósł postęp w zakresie leczenia ostrych postaci różnych schorzeń. Dzięki zwalczaniu i ograniczaniu chorób zakaźnych, życie ludzkie statystycznie wydłużyło się. Jednocześnie obserwuje się pogarszający się stan zdrowia społeczeństwa. Jesteśmy świadkami i podmiotami różnego rodzaju dolegliwości w tym chorób układu pokarmowego. Rejestruje się znaczne zwiększenie zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego, szczególnie pod postacią bólów brzucha, wzdęć i zaburzeń rytmu wypróżnień. Wynika to z tempa życia, stresu, złych nawyków żywieniowych, braku ruchu, rozwoju cywilizacji, a co za tym idzie z dostępu do coraz bardziej genetycznie i technologicznie przetworzonej żywności. Żywność taka zawiera bardzo dużo węglowodanów prostych i nasyconych kwasów tłuszczowych. Przetworzone produkty kryją w sobie gamę dodatków smakowych i konserwantów pełnych chemii, co niesie poważne ryzyko dla zdrowia. Zwiększa ono częstość powstawania chorób przewlekłych, depresji, a także niszczy prawidłową florę bakteryjną, co niekorzystnie wpływa na jelita i implikuje szereg poważnych schorzeń z autoimmunologicznymi włącznie. Światowa Organizacja Zdrowia oszacowała, że istnieje około 80 chorób dietozależnych. Zaliczają się do nich m.in. otyłość, cukrzyca, miażdżyca, nowotwory złośliwe, osteoporoza, niedokrwistość z niedoboru żelaza.
Najczęściej spotykanym jest jednak ZJN czyli zespół jelita nadwrażliwego inaczej zwany zespołem jelita drażliwego, czy zespołem jelita nadpobudliwego. W piśmiennictwie można znaleźć również określenie IBS czyli Irritable Bowel Syndrome. Dotyczy on 20% populacji dorosłej, trzy razy częściej chorują kobiety, a nasilenie jego przebiegu obserwuje się od drugiej do czwartej dekady życia. Oszacowano, że częstość występowania ZJN jest wyższa w populacji krajów wysokorozwiniętych.
ZJN nie stanowi bezpośredniego zagrożenia życia, ale znacznie obniża aktywność zawodową i społeczną osób nim dotkniętych i co za tym idzie komfort ich życia. Oceniono, że pacjenci z ZJN to 30-50% wszystkich leczonych w podstawowej i specjalistycznej opiece zdrowotnej, a sama choroba jest drugą po przeziębieniu przyczyną absencji w pracy. Pacjenci z ZJN przyjmują więcej leków i wymagają częstszych wizyt u lekarza, badań diagnostycznych i hospitalizacji w porównaniu z pacjentami w tym samym wieku bez ZJN. Objawy kliniczne: bóle brzucha, biegunki, zaparcia są bardzo uciążliwe i wpływają niekorzystnie na jakość życia osobistego i zawodowego. Dodatkowo bóle pleców, nudności, zmęczenie i objawy ze strony pęcherza moczowego nie sprzyjają poczuciu komfortu. Diagnostyka jest trudna. Konieczne jest wyeliminowanie chorób organicznych, które manifestują się podobnymi objawami. W związku z tym pacjent narażony jest na wiele inwazyjnych i nieprzyjemnych badań. Leczenie tej choroby również nie jest łatwe bowiem wymaga indywidualnego, interdyscyplinarnego podejścia do pacjenta, niejednokrotnie farmakoterapii, psychoterapii i zindywidualizowanej dietoterapii. Ocenia się bowiem, że u 54-86% chorych występują zaburzenia osobowości, zaburzenia lękowe, depresja oraz inne problemy psychologiczne. Wpływ czynników żywieniowych jest jednak jednym z kluczowych aspektów w etiologii i leczeniu tej choroby. Sami pacjenci zauważają, że niektóre produkty jak tłuszcz, kofeina, czekolada, alkohol, mleko, jaja, pszenica nasilają nieprzyjemne objawy, a zmiana diety na prawidłową dla funkcjonowania jelit daje pozytywne efekty. Ustalenie właściwej diety jest dodatkowo trudne, gdyż u części pacjentów współistnieją objawy związane z nietolerancją, czy nadwrażliwością na wybrane produkty pokarmowe, co sprawia, że samodzielne odstawienie wyżej wymienionych produktów nie da poprawy i konieczna jest tu pomoc specjalisty dietetyka.
Zespół jelita nadwrażliwego jest chorobą przewodu pokarmowego charakteryzującą się zaburzeniami w oddawaniu stolca, którym towarzyszy ból i/lub wzdęcia brzucha ustępujące lub łagodniejące po wypróżnieniu. Osoby cierpiące na ZJN odczuwają osłabienie, potliwość, poczucie zagrożenia, lęku, często depresję, nadmierną drażliwość. Pacjenci zgłaszają się do lekarza kiedy objawy są tak silne, że podejrzewana jest poważna choroba np. nowotwór.
Warunkiem postawienia diagnozy ZJN jest fakt, że objawy pojawiły się po raz pierwszy minimum sześciu miesięcy temu i nie ma dodatkowych niepokojących symptomów jak utrata masy ciała powyżej 10 kg , czy krew w stolcu. U pacjentów z postacią biegunkową może wystąpić uczucie naglącego parcia na stolec, niepełnego wypróżnienia po defekacji, a nawet śluz w kale. Inne objawy to uczucie przeszkody w gardle, odbijania, refluks, utrudnione połykanie, wczesne uczcie sytości po posiłku, okresowa dyspepsja, nudności, bóle w klatce piersiowej o charakterze niesercowym, wzdęcia, bolesne miesiączki i stosunki płciowe, naglące parcia na pęcherz moczowy i objawy fibromialgii.
Etiologia zespołu jelita nadwrażliwego nie jest do końca znana, natomiast bardzo złożona. Zaburzona zostaje szybkość pasażu i motoryka jelit, pojawia się nadmierna produkcja śluzu spowodowana nadwrażliwością na fizjologiczne bodźce nerwowe oraz nieprawidłowe odczuwanie bólu – nadwrażliwość trzewna jako konsekwencja przebytych infekcji przewodu pokarmowego lub ciężkiego stresu. Nadwrażliwość jelit na bodźce mechaniczne może być także związana z nadmiernym odczuwaniem bólu w ośrodkowym układzie nerwowym. U pacjentów z ZJN stwierdza się wzmożoną aktywność pól czucia trzewnego w mózgu oraz osłabione mechanizmy hamowania bodźców trzewnych. U ludzi cierpiących na ZJN, mięśnie jelit odpowiadają silnymi skurczami nawet na niewielką stymulację. Istotnymi czynnikami powstawania ZJN są faktory genetyczne , które w 33% odpowiadają za rozwój ZJN, czynniki psychogenne jak ciężkie przeżycia, napięcia emocjonalne, a nawet zaburzenia odżywiania jak anoreksja, czy bulimia, wreszcie płeć, wiek, infekcje przewodu pokarmowego, antybiotykoterapia, nadużywanie leków przeczyszczających, hormonalnych, niesterydowych przeciwzapalnych, inhibitorów pompy protonowej, oraz zabiegi operacyjne w obrębie jamy brzusznej. Wspomniane powiązania pomiędzy ZJN i zaburzeniami psychicznymi wskazują często na występujące w przeszłości maltretowania fizyczne i wykorzystywanie seksualne. W badaniu z 257 osobami z ciężką postacią ZJN stwierdzono w 12% retrospektywnie- gwałt. Ważną informacją w zakresie patogenezy ZJN jest fakt, że istotną rolę może odgrywać komponenta zapalna bowiem u 25 % pacjentów choroba rozpoczyna się od infekcji żołądkowo-jelitowej, czy reakcji zapalnej w śluzówce przewodu pokarmowego. Uznaje się, że istnieją pewne gatunki mikroorganizmów, które predysponują do powstawania zespołu jelita nadwrażliwego. Nadmierny rozwój E.Coli, Clostridium , Salmonella, Pseudomonas czy Shigella może aktywować procesy zapalne w wyniku wysokiego poziomu toksyn bakteryjnych.
Warto także wspomnieć o współistniejącym zespole przerostu bakteryjnego jelita cienkiego SIBO(small intenstinal bacterial overgrowth), który często jest wynikiem nadmiernego stosowania inhibitorów pompy protonowej. Objawy tu są podobne jak w przypadku ZJN.
Spośród czynników środowiskowych wymienić należy konsumpcję żywności wysoko przetworzonej bogatej w sól, tłuszcze nasycone, cukry proste, a także zanieczyszczenie środowiska.
Leczenie ZJN związane jest z usunięciem czynnika przyczynowego, łagodzeniem objawów i poprawą jakości życia.
Myśląc o leczeniu ZJN, należy przeanalizować dotychczasowy styl życia w tym aktywność fizyczną, stosownie używek, gazowanych napojów i dietę pacjenta. Bardzo pożądana jest walka ze stresem dzięki psychoterapii, czy leczeniu relaksującemu, a także wysiłek fizyczny. Leczenie dietetyczne uzależnione jest od postaci choroby. W postaci zaparciowej zaleca się wypijanie 2 litrów płynów niegazowanych i spożywanie diety wysokoresztkowej. Korzystne jest spożywanie ciemnego pieczywa z ziarnami zbóż, surowych owoców i warzyw, płatków owsianych, kasz gruboziarnistych, otrąb do kefirów, czy jogurtów. Otręby wprowadza się do diety stopniowo. W postaci biegunkowej należy spożywać dietę ubogo błonnikową, ograniczyć owoce, kasze, pieczywo razowe, ostre przyprawy, orzechy, wyeliminować produkty smażone. Do posiłków należy podawać gorzkie herbaty, rozcieńczone soki warzywne. Leczenie dietą polega na zastosowaniu optymalnego jadłospisu, który spowoduje złagodzenie objawów choroby. Wiele doniesień naukowych wskazuje, że wśród pacjentów z rozpoznanym ZJN przyczyną dolegliwości może być również nierozpoznana alergia lub nietolerancja pokarmowa. Obserwuje się także związek ZJN z chorobą trzewną. Może mieć on dwojakie znaczenie: mogą ze sobą współistnieć, bo nietolerancja glutenu może wywoływać ZJN lub objawy ZJN faktycznie są objawami celiakii. U niektórych chorych zatem korzystna może być dieta bezglutenowa (u ≤30% chorych na IBS występuje nieceliakalna nadwrażliwość na gluten) .
W ZJN nie ma diety uniwersalnej, żywienie w tym schorzeniu ma charakter zindywidualizowany. Wartość energetyczna powinna być zgodna z normami, u osób z prawidłową masą ciała, a w nadwadze należy zastosować dietę niskokaloryczną. Zapotrzebowanie białka to ok. 1g na 1 kg masy ciała, a u niektórych pacjentów proponuje się dietę wysokobiałkową. Białko powinno pochodzić w 2/3 z produktów zwierzęcych jak chude mięso, ryby, chudy ser, mleko 2% tłuszczu. Podaż tłuszczu w większości pochodzenia roślinnego – olej sojowy, słonecznikowy, kukurydziany, oliwa z oliwek ewentualnie świeże masło. W postaci biegunkowej nie podaje się nasion roślin strączkowych i kasz. Dozwolone są marchew, szparagi, buraki, dynia i szpinak w formie gotowanej i owoce bez skórek. Szczególna uwagę należy zwrócić na podaż witamin A,D,E,K,C,grupy B, wapnia, potasu i sodu, a spożycie cukru ograniczyć do 50g na dobę.
Najbardziej zalecanym modelem żywieniowym w terapii ZJN jest dieta low FODMAP, która pomaga na ograniczeniu fermentujących oligo-, di-, monosacharydów i polioli, a zatem ograniczeniu produktów zbożowych, nabiału, żywności przetworzonej, dodatków do żywności, niektórych owoców i warzyw. Zastosowanie diety low FODMAP nie tylko łagodzi objawy, ale również obniża stężenie cytokin prozapalnych, w surowicy oraz histaminy w moczu. Protokół ten można stosować od 4-8 tygodni, z następującym okresem ponownego wprowadzania produktów fermentujących, które są istotne dla korzystnej flory jelitowej. Zbyt długie stosowanie low FODMAP może prowadzić do SIBO.
Opracowano również inne protokoły dietetyczne w ZJN, jak zalecenia NICE National Institute for Health and Care Exellence, Dieta Specyficznych Węglowodanów, Dieta Paleo, Dieta Bezglutenowa.
Każdy pacjent z ZJN jednak musi być traktowany w sposób indywidulany w zależności od typu choroby i osobowości chorego. Nie ma diety uniwersalnej, którą polecić można wszystkim chorym. Leczenie ZJN jest bardzo trudnym i złożonym klinicznie problemem. Bardzo ważna jest współpraca z pacjentem i jego świadomość, że choroby tej nie da się wyleczyć w sposób zupełnie skuteczny bez zmiany pewnych nawyków z jego strony. Kluczowe jest spersonalizowane podejście do pacjenta, zaufanie i stworzenie choremu poczucia bezpieczeństwa.