Osteoporoza, to układowa choroba szkieletu, która charakteryzuje się niską gęstością mineralną kości, co powoduje obniżenie jakości tkanki kostnej.
Wnętrze kości wypełnia substancja gąbczasta, otacza ją kość zbita. Ważnym składnikiem obu części jest siatka kolagenowa z kryształami soli wapnia. Gdy sieć kolagenowa staje się nieregularna, rzadka i jednocześnie maleje w niej zawartość związków wapnia, oznacza to spadek masy kostnej. Dochodzi do zaburzeń mikrostruktury, kość staje się krucha, porowata, lekka. Obniża się gęstość tkanki kostnej i jej wytrzymałość na czynniki zewnętrzne.
Konsekwencją tych nieprawidłowości strukturalnych jest zwiększona podatność kości na złamania samoistne, występujące po niewielkich urazach, takich jak upadek, w wyniku nagłego wysiłku, podczas kichania czy kaszlu.
Ważnym aspektem profilaktyki i terapii w osteoporozie jest prawidłowe żywienie. Należy zadbać o prawidłową podaż witamin D, K i C oraz składników mineralnych, takich jak wapń, fosfor, magnez i sód. Ważne jest również racjonalne spożywanie białka, błonnika, włączenie w odpowiednim czasie suplementacji diety, zaprzestanie palenia tytoniu, ograniczenie spożycia alkoholu i aktywność fizyczna.
Wapń, oprócz funkcji budulcowej kości i zębów, występuje w płynach ustrojowych i tkankach miękkich, wpływając m.in. na prawidłowe funkcjonowanie mięśni,
Poziom wapnia w organizmie regulują hormony oraz witamina D, wpływają one na wchłanianie wapnia w jelicie cienkim, wydalanie z ustroju oraz tworzenie bądź degradację tkanki kostnej. Odpowiednie spożycie wapnia z dietą wpływa nie tylko na prawidłowy wzrost szkieletu, ale także na jego straty wynikające z wydalania z moczem, kałem czy potem.
Powszechnie wiadomo, że dostarczenie niezbędnej ilości wapnia w celu osiągnięcia szczytowej masy kostnej jest najistotniejsze w wieku dorastania. Dowiedziono, że w każdym okresie życia pierwiastek ten ma pozytywny wpływ na stan kośćca. W późniejszych latach życia odpowiednia jego podaż nie zwiększa już całkowitej masy kostnej, ale hamuje postępujące z wiekiem tempo jego utraty.
Najbardziej wartościowe źródła wapnia to mleko i produkty mleczne zawierające laktozę, która zwiększa wchłanianie wapnia. Dodatkowo produkty te charakteryzuje odpowiedni stosunek wapnia do fosforu (1 : 1). Należy pamiętać, aby spożywać produkty półtłuste, a nie całkowicie odtłuszczone 0%, z uwagi na zawartość witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Osoby starsze, które nie tolerują mleka lub laktozy, powinny sięgać po sery twarogowe, kefir, jogurt naturalny.
Wchłanianie wapnia utrudniają: fityniany obecne w produktach zbożowych, szczawiany, nierozpuszczalne frakcje błonnika pokarmowego oraz znaczna zawartość tłuszczu w diecie.
Fosfor wchodzi w skład tkanki kostnej i obok wapnia stanowi główny jej składnik. Badania wykazują, że duże spożycie fosforu może prowadzić do zwiększonej utraty masy kostnej, a jeśli dodatkowo jest ono związane z małą podażą wapnia, może wpływać na hormony regulujące gospodarkę wapniową oraz hamować wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego.
Proporcja wapnia do fosforu w diecie może mieć większe znaczenie niż sama ilość dostarczanego fosforu. Korzystna proporcja to 1 : 1 i jest możliwa do uzyskania, jeśli dieta składa się w większości z produktów minimalnie przetworzonych.
Produkty bogate w fosfor to: mięso, drób, ryby, jaja, produkty mleczne, orzechy, płatki, napoje gazowane, w których występuje on jako regulator smaku. Fosfor dodawany jest również do żywności.
Magnez ma istotne znaczenie dla prawidłowej pracy mięśni, odgrywa rolę w utrzymaniu równowagi mineralnej kości, ma wpływ na aktywność szeregu enzymów uczestniczących w przebudowie kości oraz metabolizm wapnia w organizmie. Niedobór magnezu może być ważnym czynnikiem ryzyka osteoporozy u kobiet w wieku pomenopauzalnym. Wapń współzawodniczy z magnezem o przyswajanie w jelitach, dlatego zwiększenie w diecie ilości wapnia powoduje obniżenie wchłaniania magnezu i tym samym konieczne staje się zwiększenie jego podaży.
Pierwiastek ten znajduje się w wielu produktach roślinnych i zwierzęcych, takich jak kasze, naturalny ryż, pieczywo z pełnego ziarna, kakao, gorzka czekolada, groch, fasola, ziemniaki, orzechy, płatki kukurydziane, płatki zbożowe, sery podpuszczkowe czy ryby.
Głównym źródłem sodu w diecie Polaków jest sól kuchenna oraz produkty wzbogacone w chlorek sodu. Wydalanie sodu z moczem, będące odzwierciedleniem jego podaży, koreluje ze zwiększonym wydalaniem wapnia tą samą drogą. Z tego względu zaleca się, aby nie dosalać posiłków, a także unikać potraw wysokoprzetworzonych, będących obfitym źródłem tego pierwiastka. Cynk, miedź i mangan wchodzą w skład enzymów, które biorą udział w powstawaniu różnych składników tkanki kostnej stąd ich rola jest bardzo ważna.
Znaczenie witaminy D3 w zapobieganiu rozwojowi osteoporozy polega na zwiększaniu wchłaniania wapnia z przewodu pokarmowego oraz zmniejszaniu utraty masy kostnej. Witamina D wpływa na gospodarkę wapniowo-fosforanową i mineralizację kości, a także na napięcie i sprawność mięśni, zmniejszając tym samym ryzyko wystąpienia złamania kości na skutek kontuzji.
Witamina D jest w 90% syntetyzowana w skórze pod wpływem promieniowania słonecznego, choć wydajność tego procesu maleje wraz z wiekiem. W żywności występuje w minimalnych ilościach, głównie w produktach zwierzęcych, takich jak mleko, żółtko jaja, wątroba kurza, wieprzowa, łosoś, sardynki, śledzie, makrela, pstrąg. Najbardziej bogate w nią są tłuszcze rybie, tran. W Polsce wzbogacane w tę witaminę są margaryny i mleko w proszku dla niemowląt. Produkty roślinne raczej nie zawierają witaminy D, śladowe ilości występują w produktach zbożowych i olejach roślinnych.
Witamina C w odniesieniu do osteoporozy może mieć znaczenie w procesach regeneracji tkanek, wpływa na syntezę kolagenu oraz poprawia wchłanianie witaminy D, żelaza i wapnia. Ze względu na duże straty tej witaminy podczas obróbki termicznej zaleca się spożywanie warzyw i owoców w formie surowej. Ważne, aby były dojrzałe i obrane ze skórki, co ułatwia ich zjedzenie przez osoby starsze mające problemy z żuciem pokarmów.
Największe jej ilości znajdują się w natce pietruszki, czerwonej papryce, jarmużu, chrzanie, cytrusach, owocach jagodowych, aceroli, porzeczkach, owocu róży i owocach egzotycznych jak papaja.
Witamina K wspomaga procesy kościotwórcze i zmniejsza wydalanie wapnia z moczem.. Współuczestniczy wraz z witaminami D i A w procesach homeostazy wapnia w organizmie. Obserwuje się, że niedobory witaminy K w diecie mogą wpływać na zwiększenie łamliwości kości .
Wartościowym źródłem tej witaminy są zielone liście i warzywa, takie jak sałata, kapusta włoska, szpinak, brokuł, brukselka, natka pietruszki.
Białko z pożywienia wpływa na jakość kości poprzez udział w syntezie kolagenu i innych białek macierzy kostnej.
Zbyt małe spożycie białka wpływa niekorzystnie na powstawanie kolagenu, powoduje znaczne obniżenie gęstości mineralnej kości oraz osłabia siłę i sprawność mięśni, co sprzyja wypadkom i urazom.
Wpływ błonnika na wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego zależy od jego rodzaju. Rozpuszczalne frakcje błonnika, występujące w zielonych warzywach i produktach owsianych, wpływają korzystnie na wchłanianie wapnia. Odmienne działanie wykazują frakcje nierozpuszczalne, obecne m.in. w produktach z pszenicy, a ich nadmierna ilość prowadzi do zwiększenia jego wydalania
Izoflawony to grupa związków należących do fitoestrogenów występujących w roślinach i mających działanie zbliżone do ludzkich estrogenów. Korzystne działanie mają szczególnie izoflawony występujące w nasionach roślin strączkowych, a zwłaszcza genisteina. Jej dobrym źródłem jest soja i przetwory sojowe. Działanie izoflawonów polega m.in. na pobudzaniu działania komórek kościotwórczych i hamowaniu działania komórek kościogubnych.
Etanol, tytoń, kofeina negatywnie wpływają na funkcjonowanie osteoblastów, zmniejszając ich aktywność. Zawarte w dymie tytoniowym związki toksyczne upośledzają wchłanianie jelitowe wapnia i obniżają stężenie estrogenów, co jest szczególnie ważne w przypadku kobiet.