Na przestrzeni ostatnich lat dieta bezglutenowa stała się bardzo popularna szczególnie wśród celebrytów, z tego powodu wiele osób zaczyna unikać glutenu, nie zdając sobie sprawy, co tak naprawdę kryje się pod tym pojęciem. Gluten to frakcja białek/prolamin nierozpuszczalnych w wodzie, naturalnie występująca w zbożach, takich jak żyto, pszenica, jęczmień i pochodnych.
Celiakia, inaczej choroba trzewna spowodowana jest nieprawidłową reakcją na powyższe białka. Ma ona podłoże immunologiczne, gdzie pod wpływem spożywania glutenu dochodzi do wytwarzania przeciwciał oraz zaniku kosmków jelitowych jelita cienkiego, co z kolei prowadzi do wystąpienia różnych objawów.
Znana jest od ponad 2000 lat. Już w 200 r. p.n.e. opisywał ją grecki lekarz Aretarius z Kapadocji. Jednakże dopiero w połowie XX w. objawy powiązano ze spożyciem glutenu . Pierwszy raz celiakia jako choroba została opisana w 1887 r. przez Samuela Gee, natomiast hipotezę sugerującą spożycie pszenicy jako przyczynę objawów postawił w 1941 r. William Dickie.
Obecnie występuje u ok. 1% populacji i diagnozowana jest 3 razy częściej u kobiet, a szczególnie narażone są osoby chorujące na inne choroby autoimmunologiczne. W ciągu ostatnich 20 lat znacznie wzrasta częstotliwość jej występowania. Być może takie czynniki środowiskowe, jak wzrost spożycia pszenicy, wpływają na zwiększenie zachorowań na celiakię.
Co ważne, w ciągu ostatnich 50 lat różne rodzaje pszenicy przeszły modyfikacje genetyczne mające na celu zwiększenie plonów, co przyczyniło się do wzrostu potencjału alergizującego zboża. Jeszcze do niedawna uważano, że celiakia jest głównie chorobą wieku dziecięcego i objawia się biegunkami, anemią, upośledzeniem wzrostu czy problemami neurologicznymi. Obserwuje się jednak wzrost rozpoznań u osób dorosłych powyżej 30. roku życia, a niektóre badania pokazują, że ok. 25% chorych na celiakię ma postawione rozpoznanie w siódmej dekadzie życia. Prawdopodobnie wynika to z faktu ewolucji bezobjawowej postaci celiakii u dzieci. Dodatkowo wzrost zachorowań u osób dorosłych może być powiązany z przebyciem grypy.
U dzieci najczęściej jednym z pierwszych objawów jest niedożywienie, u dorosłych natomiast często występuje nadwaga i otyłość – dotyczy to nawet połowy chorych, co może opóźniać rozpoznanie.
Rozpoznajemy różne typy celiakii: klasyczna, nieklasyczna, objawowa, subkliniczna, potencjalna i oporna na leczenie, z całym wachlarzem objawów ze strony przewodu pokarmowego jak biegunka, zaparcia , bóle brzucha, wzdęcia, zaburzenia wchłaniania i spoza układu pokarmowego jak bóle mięśni, kości , osłabienie, zapalenie jamy ustnej, osteopenia, niepłodność, zapalenie tarczycy, choroby neuropsychiczne, zmęczenie, niskorosłość, depresja, autoimmunologiczne zapalenie wątroby. Jedną z postaci klinicznej celiakii jest opryszczkowate zapalenie skóry. To przewlekłe zapalenie skóry charakteryzujące się swędzeniem oraz wysypką, a typowe miejsca występowania to łokcie, kolana i pośladki.
Złotym standardem diagnostyki celiakii u osób dorosłych jest gastroskopia dwunastnicy z pobraniem wycinków. Kontroluje się również przeciwciała w surowicy . Tu bardzo istotne jest zwrócenie uwagi na to, by przed podjęciem diagnostyki w kierunku celiakii pacjent spożywał produkty zawierające gluten w ilości minimum 10 g na dobę przez 6-8 tygodni przed badaniem. Wyłączenie glutenu z diety przed wykonaniem badań, spowoduje ,że wyniki serologiczne, a nawet obraz w badaniu endoskopowym mogą być fałszywie ujemny. Alternatywą w takiej sytuacji jest ponowna prowokacja glutenem i wykonanie badań lub badania genetyczne w kierunku obecności haplotypu HLADQ2 i/lub HLADQ8.
W przypadku Nieceliakalnej Nadwrażliwości na Gluten diagnostyka jest znacznie trudniejsza.
Polega na wykluczeniu celiakii, IgE-zależnej alergii na pszenicę oraz występowania objawów po spożywaniu glutenu. Niestety, nie ma specyficznych markerów serologicznych choroby, połowa pacjentów posiada przeciwciała przeciwgliadynowe w klasie IgG . Zazwyczaj pozostałe przeciwciała świadczące o rozpoznaniu celiakii są ujemne, 50% pacjentów ma gen HLA DQ2 lub DQ8, natomiast badanie histopatologiczne nie wykazuje zniszczenia kosmków jelitowych.
W celu poprawy postępowania klinicznego u pacjentów prezentujących nieceliakalną nadwrażliwość na gluten zachodzi potrzeba przeprowadzenia większej liczby badań. Ponadto choroba ma wiele nazw: nietolerancja glutenu, nieceliakalna nadwrażliwość na gluten, nieceliakalna nadwrażliwość na zboża. W związku z faktem, że jest to stosunkowo nowa jednostka chorobowa, nadal brakuje wiedzy w kwestii naturalnego przebiegu i rozwoju choroby.
Podejrzewa się, że do jej powikłań można zaliczyć chłoniaka jelita cienkiego, czy inne nowotwory. Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten może występować nawet u 40% pacjentów z zespołem jelita drażliwego.
Dotychczas jedynym sposobem leczenia było przestrzeganie diety bezglutenowej, jednak nie musi ona być tak ściśle przestrzegane jak w przypadku celiakii, gdyż pacjenci tolerują pewne ilości glutenu. Po zastosowaniu diety poprawa stanu klinicznego następuje w ciągu kilku dni.
Dieta z niskim poziomem fruktanów częściowo pokrywa się z dietą bezglutenową, gdyż niski poziom fruktanów występuje w produktach naturalnie bezglutenowych. Są jednak produkty, które mimo że nie zawierają glutenu w swoim składzie, odznaczają się wysokim poziomem fruktanów, np. niektóre warzywa, grzyby, owoce oraz przetwory mleczne.
Zaburzenia wynikające z nietolerancji glutenu, a więc celiakia i nieceliakalna nadwrażliwość na gluten, są niewątpliwie złożonym problemem klinicznym. Nie do końca została poznana ich etiopatogeneza. Ponadto wszechobecna moda na dietę bezglutenową zwraca uwagę na problemy i korzyści płynące ze stosowania diety.
Wydłużająca się długość życia oraz coraz większy dostęp do badań diagnostycznych powoduje wzrost rozpoznawalności wyżej wymienionych schorzeń. Co więcej, zwłaszcza nieceliakalna nadwrażliwość na gluten z powodu trudności w diagnostyce może być przyczyną podejmowania decyzji o wyeliminowaniu glutenu z diety w nadziei na uzyskanie korzyści zdrowotnych Podejmowane są próby leczenia celiakii terapią enzymatyczną, ale jak na razie w przypadku ww. zaburzeń jedynym skutecznym leczeniem jest leczenie dietetyczne.
Rola Dietetyka w przypadku obu jednostek jest bardzo ważna i polega na edukacji pacjenta na temat konieczności czytania etykiet wszystkich kupowanych produktów spożywczych z zaznaczeniem ,że jedyne określenie, które jest regulowane prawnie to „ produkt bezglutenowy”. Na etykietach bowiem pojawiają się również inne napisy, które mogą zmylić chorego.
Dietetyk informuje pacjenta, gdzie może znajdować się gluten, o zanieczyszczeniu glutenem produktów naturalnie bezglutenowych. Pomaga zorganizować osobne stanowisko w kuchni, zwraca uwagę na pułapki przy kupowaniu pieczywa, korzystaniu z restauracji, rozpisując plan żywieniowy, kładzie nacisk na różnorodność diety i zapewnienie wszystkich mikro i makroskładników i wreszcie edukuje rodzinę.
Moim zdaniem kluczowe w mojej pracy dietetyka z pacjentem z celiakią, czy nieceliakalną nadwrażliwością na gluten jest okazanie mu wsparcia. Sytuacja takiej osoby jest bardzo trudna. W wielu przypadkach życie pacjenta zmieniło się o 180 stopni i bardzo ważne jest nie tylko poprowadzenie chorego w kontekście klinicznym, ale także wsparcie psychiczne.